Tháng: Tháng 9 2018

Theo BLTTHS năm 2003 thì tùy từng vụ án, chủ tọa phiên tòa hỏi trên cơ sở nội dung từng vụ án cụ thể mà không quy định phải hỏi ai trước, ai sau. Bộ luật TTHS năm 2015  đã gộp chung phần xét hỏi và tranh luận thành tranh tụng.
Theo quy định của Bộ luật TTHS 2003 thì tại phiên toà hình sự sơ thẩm, sau khi kết thúc phần thủ tục bắt đầu phiên tòa, nếu không ai có ý kiến và yêu cầu gì thêm thì chủ toạ phiên toà tuyên bố kết thúc phần thủ tục phiên toà chuyển sang phần xét hỏi.
Thực chất thủ tục này là việc người tiến hành tố tụng bao gồm Hội đồng xét xử, kiểm sát viên, Luật sư tiến hành hỏi bị cáo, người làm chứng và những người liên quan khác để xác minh các chứng cứ trong hồ sơ vụ án và làm rõ những tình tiết có liên quan để xác định sự thật khách quan của vụ án.
Về trình tự xét hỏi, theo quy định tại khoản 2 Điều 207 BLTTHS 2003 thì khi xét hỏi từng người, chủ tọa phiên tòa hỏi trước rồi đến các hội thẩm, sau đó đến kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự. Những người tham gia phiên tòa cũng có quyền đề nghị với chủ tọa phiên tòa hỏi thêm về những tình tiết cần làm sáng tỏ. Người giám định được hỏi về những vấn đề có liên quan đến việc giám định.
Như vậy, BLTTHS năm 2003 không quy định phải hỏi ai trước, ai sau. Tùy từng vụ án, chủ tọa có kế hoạch xét hỏi hợp lý trên cơ sở nội dung từng vụ án cụ thể cũng như thái độ khai báo của người tham gia tố tụng. Nội dung xét hỏi tập trung làm rõ tình tiết định tội, định khung, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, nhân thân của bị cáo…
Quy định trên vô hình chung làm cho Hội đồng xét xử mất đi vai trò là một vị “trọng tài” khách quan xem xét, đánh giá chứng cứ, lập luận của các bên (bên buộc tội và bên gỡ tội) để từ đó đưa ra những nhận định khách quan về vụ án. Thực tiễn xét xử cho thấy mặc dù BLTTHS có quy định Kiểm sát viên tham gia xét hỏi nhưng trên thực tế Kiểm sát viên hoàn toàn chưa chủ động xét hỏi, nếu có thì cũng chỉ mang tính chất bổ sung cho những câu hỏi của Hội đồng xét xử và thông thường kiểm sát viên sẽ hỏi để nhằm mục đích bảo vệ bản cáo trạng của mình là đúng và việc buộc bị cáo có tội là có căn cứ. Việc hỏi để chứng minh tội phạm và làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án chủ yếu vẫn do Thẩm phán – Chủ tọa phiên toà thực hiện. Sau phần xét hỏi là phần tranh luận, đối đáp giữa các bên.
Bộ luật TTHS 2015  gộp chung phần xét hỏi và tranh luận thành phần tranh tụng để phù hợp với yêu cầu của công tác tranh tụng tại phiên tòa. Tại Điều 307 Bộ luật TTHS 2015 quy định:
“1. Hội đồng xét xử phải xác định đầy đủ những tình tiết về từng sự việc, từng tội trong vụ án và từng người. Chủ tọa phiên tòa điều hành việc hỏi, quyết định người hỏi trước, hỏi sau theo thứ tự hợp lý.
2. Khi xét hỏi từng người, chủ tọa phiên tòa hỏi trước sau đó quyết định để Thẩm phán, Hội thẩm, Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự thực hiện việc hỏi.
Người tham gia tố tụng tại phiên tòa có quyền đề nghị chủ tọa phiên tòa hỏi thêm về những tình tiết cần làm sáng tỏ.
Người giám định, người định giá tài sản được hỏi về những vấn đề có liên quan đến việc giám định, định giá tài sản.
3. Khi xét hỏi, Hội đồng xét xử xem xét vật chứng có liên quan trong vụ án.”
Như vậy, theo quy định của BLTTHS năm 2015 thì chủ tọa phiên tòa điều hành việc hỏi, quyết định người hỏi trước, hỏi sau theo thứ tự hợp lý. Khi xét hỏi, chủ tọa phiên tòa hỏi trước sau đó quyết định để Thẩm phán (trường hợp Hội đồng 3), Hội thẩm, Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự thực hiện việc hỏi.
Người tham gia tố tụng tại phiên tòa có quyền đề nghị Chủ tọa phiên tòa hỏi thêm về những tình tiết cần làm sáng tỏ. Người giám định, người định giá tài sản được hỏi về những vấn đề có liên quan đến việc giám định, định giá tài sản. Đồng thời  BLTTHS năm 2015 bổ sung cho bị cáo quyền được trực tiếp đặt câu hỏi với các bị cáo khác, bị hại, đương sự hoặc người đại diện của họ, người làm chứng nếu được Chủ tọa đồng ý thay vì đề nghị Chủ tọa hỏi (Điểm i khoản 2 Điều 61 các Điều 309, 310 và 311 Bộ luật TTHS 2015). Ý nghĩa của việc làm này để xác định toàn diện, đầy đủ, khách quan nội dung vụ án, tránh oan sai, đảm bảo xét xử đúng quy định của pháp luật.

Hồ Nguyễn Quân

TAQS khu vực 1 Quân khu 4

Nguồn: Tạp chí Kiểm sát (kiemsat.vn)

So với quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 thì BLHS năm 2015 đã sửa đổi, bổ sung Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật theo hướng thay đổi các tình tiết “định tính” bằng cách quy định cụ thể; đồng thời tách khung hình phạt để cụ thể hóa trách nhiệm hình sự.
Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luât được quy định tại Điều 157 BLHS năm 2015 như sau:

1. Người nào bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 377 của Bộ luật này, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:
a) Có tổ chức;
b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;
c) Đối với người thi hành công vụ;
d) Phạm tội 02 lần trở lên;
đ) Đối với 02 người trở lên;
e) Đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu hoặc người không có khả năng tự vệ;
g) Làm cho gia đình người bị giam, giữ lâm vào tình trạng khó khăn, quẫn bách;
h) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của người bị bắt, giữ, giam trái pháp luật từ 11% đến 45%.
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 12 năm:
a) Làm người bị bắt, giữ, giam trái pháp luật chết hoặc tự sát;
b) Tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục phẩm giá nạn nhân;
c) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của người bị bắt, giữ, giam trái pháp luật 46% trở lên.
4. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

So với quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 thì quy định của BLHS năm 2015 về tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật có một số điểm mới cần phải lưu ý trong thực tiễn áp dụng.
Thứ nhất, về cơ cấu điều luật vẫn giữ nguyên 4 khoản như BLHS năm 1999.
Thứ hai, về nội dung có một số thay đổi như sau:
– Tại khoản 1, đã loại trừ các trường hợp quy định tại Điều 377 (Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn bắt, giữ, giam người trái pháp luật). Tăng mức hình phạt ở khung cơ bản như sau: Người nào bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật, nếu không thuộc trường hợp quy định về lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bắt, giam giữ người trái pháp luật, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm (trước đây là 02 năm) hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm (trước đây mức phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm).
– Tại Khoản 2, tăng khung hình phạt từ 02 năm đến 07 năm (trước đây khung hình phạt là 01 năm đến 05 năm). Đồng thời thay các thuật ngữ “Phạm tội nhiều lần” và “Đối với nhiều người” bằng các thuật ngữ “Phạm tội 02 lần trở lên” và “Phạm tội với 02 người trở lên”. Bổ sung thêm các tình tiết định khung đó là:

…
e) Đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu hoặc người không có khả năng tự vệ;
g) Làm cho gia đình người bị giam, giữ lâm vào tình trạng khó khăn, quẫn bách;
h) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của người bị bắt, giữ, giam trái pháp luật từ 11% đến 45%.

– Tại Khoản 3: tăng mức hình phạt tù từ 05 năm đến 12 năm (trước đây khung hình phạt từ 03 năm đến 10 năm), đồng thời, cụ thể hóa tình tiết mang tính chất định tính “phạm tội gây hậu quả nghiêm trọng” bằng cách quy định bổ sung 3 tình tiết định khung sau:

…
a) Làm người bị bắt, giữ, giam trái pháp luật chết hoặc tự sát;
b) Tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục phẩm giá nạn nhân;
c) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của người bị bắt, giữ, giam trái pháp luật 46% trở lên.

– Tại khoản 4 hình phạt bổ sung vẫn được giữ nguyên như BLHS năm 1999./.

Nguồn: Tạp chí Kiểm sát (kiemsat.vn)

Trong giai đoạn truy tố này, phúc cung bị can là một trong những nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát do Kiểm sát viên được phân công thực hiện ngay sau khi Cơ quan điều tra ra Bản kết luận điều tra đề nghị truy tố và chuyển hồ sơ vụ án sang Viện kiểm sát.
 

Phúc cung là một hoạt động nghiệp vụ nhưng chưa được quy định cụ thể trong điều luật; tuy nhiên, hoạt động phúc cung được xác định và được thực hiện bởi Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong lĩnh vực hình sự để điều tra, giải quyết vụ án và được hình thành kể từ khi cán bộ điều tra trong giai đoạn điều tra, Kiểm sát viên trong giai đoạn truy tố khi thấy có căn cứ để nghi ngờ tính khách quan, chính xác của các tài liệu, chứng cứ của vụ án.

 
Vì vậy, hoạt động phúc cung mang ý nghĩa là “hỏi cung lại bị can nhằm kiểm tra, xác định lại những điều chưa chắc chắn, những điều còn nghi vấn, chưa được sáng tỏ trong các lần hỏi cung trước”  và hoạt động phúc cung do “cán bộ điều tra làm trước khi hoàn thành hồ sơ chuyển sang Viện kiểm sát hoặc do Kiểm sát viên làm trước khi ra quyết định truy tố bị can trước Tòa án để xét xử” ( Theo Từ điển Luật học, trang tr.377).

Phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố là gì?

Có thể hiểu phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố là hoạt động kiểm chứng lại tính đúng đắn những lời khai của bị can trong vụ án hình sự, khi có sự nghi ngờ về tính khách quan, chính xác của những lời khai trước đó; đó là hoạt động điều tra, xét hỏi nhằm kiểm tra, xác minh lại những lời khai của bị can còn nghi vấn do Kiểm sát viên thực hiện theo trình tự, thủ tục của Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) quy định.
Phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố nhằm giải quyết những nghi ngờ, mâu thuẫn và vướng mắc hoặc cần củng cố, bổ sung thêm tài liệu, chứng cứ trong quá trình điều tra, giải quyết vụ án nói chung và lời khai của bị can nói riêng; do đó, phúc cung bị can trước khi xây dựng bản cáo trạng là nhiệm vụ của Kiểm sát viên, có ý nghĩa quan trọng đảm bảo tính khách quan khi buộc tội. Khi có căn cứ, cơ sở để nghi ngờ hoặc cần củng cố, bổ sung tài liệu, chứng cứ nhưng không thực hiện hoạt động phúc cung bị can trước khi truy tố là thiếu trách nhiệm khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn truy tố của Kiểm sát viên.
Căn cứ pháp lý để Kiểm sát viên thực hiện hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố được quy định tại Điều 16, 17 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 và Điều 236, 237 BLTTHS năm 2015.
Đây là những quy định mở để Viện kiểm sát thực hiện triệt để nhiệm vụ, quyền hạn của mình trong quá trình kiểm sát điều tra và truy tố vụ án trước khi chuyển sang Tòa án để xét xử, nhất là đối với những vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, nhiều bị can, nhiều tài liệu, chứng cứ mâu thuẫn, thu thập ở nhiều nơi, nghi ngờ tính khách quan của tài liệu, chứng cứ. Vì vậy, Viện kiểm sát trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra, thực hiện hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố là rất cần thiết, góp phần đảm bảo việc truy tố đúng người, đúng tội, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm.

Lý do cần thực hiện hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố

Thứ nhất, điều kiện tiên quyết để có hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố là trong hồ sơ vụ án Kiểm sát viên phải phát hiện có sự mâu thuẫn, xung đột giữa các tài liệu, chứng cứ hoặc cần củng cố, bổ sung các tài liệu, chứng cứ mà Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (sau đây gọi tắt là Cơ quan điều tra) thu thập nói chung và lời khai trước đó của bị can nói riêng, dẫn đến nghi ngờ tính chính xác, khách quan của các tài liệu, chứng cứ đó. Vì vậy, đòi hỏi Kiểm sát viên phải nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án, đánh giá đúng, đầy đủ các tài liệu, chứng cứ đã được thu thập để phát hiện.
Thứ hai, trong các vụ án hình sự, nhất là vụ án có Luật sư tham gia bào chữa, vụ án được dư luận xã hội quan tâm, vụ án mà người phạm tội là đối tượng côn đồ, ranh mãnh, nguy hiểm, người có chức vụ, quyền hạn, địa vị xã hội,… thường xảy ra sự bất nhất trong lời khai, lời cung để quanh co, chối tội hoặc đùn đẩy trách nhiệm; khi nghiên cứu hồ sơ, Kiểm sát viên cần phân tích, đánh giá đầy đủ các thuộc tính của chứng cứ kết hợp so sánh, đối chiếu với các tài liệu, chứng cứ khác để buộc tội; hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố cần được thực hiện có kế hoạch, phương pháp cụ thể với từng loại vụ án, từng loại bị can; phúc cung bị can tốt trong giai đoạn truy tố làm tiền đề xây dựng cáo trạng có chất lượng, hạn chế hoặc có thể dự đoán trước được việc bị can có thể phản cung tại phiên tòa khi tham gia xét xử vụ án.
Thứ ba, Kiểm sát viên phải nhìn nhận hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố là hoạt động cần thiết để phổ quát lại nội dung, tình tiết vụ án, xác minh, kiểm chứng lại chứng cứ đã thu thập được; trong một số trường hợp, hoạt động phúc cung bị can tốt trong giai đoạn truy tố giúp phát hiện được nhiều tình tiết mới, lời khai mới, có thể là bị can mới, tội mới,… mà trước đó chưa hoặc không thể khai với Cơ quan điều tra vì một lý do khách quan hay chủ quan nào đó của bị can.
Thứ tư, qua hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố, hỗ trợ Kiểm sát viên phát hiện có hay không có trong quá trình điều tra vụ án Cơ quan điều tra có bức cung, nhục hình, mớm cung, dụ cung,… đối với bị can; giúp phát hiện các vi phạm trong quá trình thu thập tài liệu, chứng cứ hoặc những tài liệu, chứng cứ cần được củng cố, bổ sung kịp thời; đồng thời, có biện pháp tác động, phối hợp với Cơ quan điều tra rút kinh nghiệm, khắc phục vi phạm để thực hiện tốt nhiệm vụ, quyền hạn trong các vụ án hình sự tiếp theo.
Thứ năm, hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố tốt sẽ hỗ trợ và tạo tâm thế tự tin cho Kiểm sát viên khi tham gia phiên tòa xét xử vụ án, nắm chắc nội dung, tình tiết vụ án để tranh luận, đối đáp với người bào chữa có chất lượng và thuyết phục; tạo được hình ảnh, bản lĩnh, tự tin, uy nghiêm của cơ quan thực hành quyền công tố trước Hội đồng xét xử, người bào chữa và những người tham gia, tham dự khác tại phiên tòa, nhất là các phiên tòa xét xử lưu động.
Thứ sáu, khi Kiểm sát viên coi trọng hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố, nó sẽ trở thành một hoạt động nghiệp vụ thường xuyên, quan trọng để điều tra, kiểm tra, bổ sung tài liệu, chứng cứ khi giải quyết vụ án; góp phần thực hiện chủ trương “Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra” của Viện kiểm sát, cũng như góp phần hạn chế việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung khi Kiểm sát viên tham gia xét xử tại phiên tòa.
Thứ bảy, hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố giúp Kiểm sát viên nhận thức được vai trò, trách nhiệm của mình đối với từng vụ án khi được phân công thụ lý giải quyết, nhất là vụ án phức tạp, dư luận quan tâm,… bởi đây là giai đoạn cuối cùng mà Kiểm sát viên có thể thực hiện các hoạt động kiểm sát điều tra, củng cố, bổ sung hoặc sửa chữa các tài liệu, chứng cứ cần thiết để buộc tội, giải quyết các vấn đề về vật chứng,… trước khi chuyển hồ sơ sang Tòa án để xét xử.
Thứ tám, Kiểm sát viên phải nhận thức được hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố chính là hoạt động xác minh, củng cố, bổ sung chứng cứ khi buộc tội mang tính chất quyết định trong một số trường hợp; bởi lẽ, khi có mâu thuẫn trong các lần khai cung trước so với phúc cung thì Kiểm sát viên có nhiệm vụ làm rõ việc khai cung trước hay lời khai khi phúc cung là đúng sự thật và phải căn cứ vào đó để quyết định việc truy tố nếu có tội hoặc quyết định đình chỉ điều tra nếu không đủ chứng cứ buộc tội.

Một số vấn đề cần chú ý để nâng cao chất lượng hoạt động phúc cung bị can

– Phải thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ ngay từ giai đoạn có nguồn tin báo về tội phạm để phân loại, xử lý chặt chẽ; đến giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án, Kiểm sát viên cần theo sát tiến trình điều tra của Cơ quan điều tra cả trên hồ sơ lẫn hoạt động điều tra thực tế; kịp thời đề ra bản yêu cầu điều tra và kiểm tra việc thực hiện, thường xuyên sơ kết điều tra, đánh giá tiến trình điều tra và phối hợp với Cơ quan điều tra để xử lý nhanh, kịp thời các vướng mắc về các tài liệu, chứng cứ trong quá trình điều tra. Khi Kiểm sát viên nắm chắc nội dung, tình tiết, chứng cứ của vụ án,… làm tiền đề xây dựng kế hoạch, phương pháp phù hợp, thực hiện hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố để củng cố, bổ sung thêm chứng cứ buộc tội.
– Phải gắn trách nhiệm nghề nghiệp với từng bị can trong từng vụ án cụ thể, có vậy Kiểm sát viên mới thấy được tầm quan trọng của công việc, tầm quan trọng của việc truy tố, buộc tội đúng hay sai một con người và hệ quả của nó. Do đó, việc nâng cao nhận thức, có ý thức trách nhiệm khi được phân công thụ lý, giải quyết vụ án là rất quan trọng; tạo tiền đề, từng bước xây dựng đội ngũ Kiểm sát viên có năng lực, bản lĩnh, có tầm và có tâm với nghề.
– Phải tăng cường công tác phối kết hợp với Cơ quan điều tra và các cơ quan hữu quan khác, từ đó tạo hành lang pháp lý “nội bộ” phối hợp chặt chẽ, kịp thời trong quá trình điều tra, giải quyết vụ án; làm cơ sở cho hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố của Kiểm sát viên đạt hiệu quả cao hơn.
– Phải chú trọng việc nghiên cứu, trau dồi chuyên môn nghiệp vụ về các văn bản luật, dưới luật có liên quan để phục vụ công tác; có nắm được các quy định của pháp luật mới thực hiện được chức năng, nhiệm vụ nói chung và hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố nói riêng đạt hiệu lực, hiệu quả cao.
– Phải trước khi tiến hành hoạt động phúc cung bị can, Kiểm sát viên phải luôn luôn có kế hoạch, có phương pháp, có các dự kiến tình huống phát sinh và nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án; có làm tốt công tác chuẩn bị mới hỗ trợ Kiểm sát viên thêm tự tin, bản lĩnh và không bị lúng túng khi phúc cung, nhất là đối với bị can ranh mãnh, tinh vi, bị can là người có chức vụ, quyền hạn, có địa vị trong xã hội.
– Kiểm sát viên phải luôn chủ động, nắm tiến trình điều tra, thu thập chứng cứ của Cơ quan điều tra xuyên suốt vụ án; tránh ý thức chủ quan, thụ động, chờ hồ sơ đến rồi mới nghiên cứu thì chưa thể phát hiện, dự liệu được hết những nội dung, yêu cầu về tài liệu, chứng cứ cần phải sửa chữa, bổ sung hoặc củng cố kịp thời để truy tố.

Những kỹ năng khi nghiên cứu hồ sơ vụ án để phục vụ hoạt động phúc cung

Một là, đối với các tài liệu đọc được, cần đọc chậm, đọc kỹ và đọc nhiều lần cùng một tài liệu, cần thiết có thể gạch chân những câu, chữ hoặc đoạn văn cần lưu ý; Kiểm sát viên tránh đọc qua loa, đại khái các tài liệu, nhất là các tài liệu chữ xấu, khó hiểu hoặc bản photo bị mờ,… thì sẽ không thể hiểu hết ý nghĩa của câu, chữ hoặc bỏ sót những nội dung quan trọng trong tài liệu; trường hợp này Kiểm sát viên có thể linh hoạt mời người cung cấp tài liệu giải thích, làm rõ nội dung.
Hai là, đối với các tài liệu nghe được (băng, đĩa, ghi âm, các thiết bị điện tử): Kiểm sát viên cần phối hợp hài hòa giữa việc nghe kết hợp với việc đọc (nói) của tài liệu được nghe; khi nghe, cần chú ý đến thời gian diễn ra sự kiện, những người (nhân vật) tham gia sự kiện, nơi diễn ra sự kiện, nội dung cuộc nói chuyện,… trong trường hợp nghe không rõ, không hiểu vì dùng từ địa phương,… thì cần phối hợp với người cung cấp tài liệu nghe được giải thích, làm rõ.
Ba là, đối với tài liệu nhìn được (hình ảnh, đĩa ghi hình, băng ghi hình, các thiết bị điện tử ghi hình khác hoặc hiện vật), trong một số trường hợp, người tham gia tố tụng cung cấp tài liệu là hình ảnh hoặc vật chứng để chứng minh cho yêu cầu của mình nên Kiểm sát viên không được xem nhẹ những tài liệu này, mà việc nhìn tài liệu hoặc hiện vật cũng cần kết hợp với việc đọc tài liệu để có thể hiểu được ý nghĩa, giá trị của hình ảnh, hiện vật đó; kết hợp hình ảnh và tài liệu khác, đối chiếu, so sánh với nhau để tìm sự mâu thuẫn và đồng nhất.
Bốn là, việc ghi chép, đánh dấu tài liệu, trong nhiều trường hợp, Kiểm sát viên phải thụ lý, giải quyết nhiều vụ án, nhiều hồ sơ cùng lúc; đặc biệt là các hồ sơ vụ án phức tạp, có lượng tài liệu lớn thì việc ghi chép những thông tin cần chú ý khi đọc tài liệu như: Tên tài liệu, số bút lục và những thông tin cần thiết là rất quan trọng; nếu việc ghi chép phục vụ dễ dàng việc tra cứu hồ sơ thì việc đánh dấu tài liệu để phục vụ tìm kiếm tài liệu trong hồ sơ hoặc một nội dung nào đó trong một tài liệu trong hồ sơ,… nhằm giúp nâng cao hiệu quả nghiên cứu hồ sơ vụ án cũng như nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án.
Năm là, việc so sánh, đối chiếu tài liệu trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, Cơ quan điều tra thu thập rất nhiều tài liệu trong hồ sơ, nhưng một số trường hợp không phải tất cả các tài liệu đó cũng là tài liệu có thể sử dụng làm chứng cứ nếu không tuân thủ trình tự, thủ tục thu thập theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Do đó, việc so sánh, đối chiếu tài liệu là so sánh giữa tài liệu này với tài liệu khác hoặc giữa tài liệu bản chính với bản sao chép lại,… giúp Kiểm sát viên đánh giá chính xác nội dung của tài liệu cũng như phát hiện các mâu thuẫn trong nội dung của tài liệu.
Sáu là, việc phân tích tài liệu, trong vụ án hình sự việc phân tích các tài liệu, chứng cứ thu thập được luôn luôn phải thực hiện, việc phân tích các tài liệu có thể sẽ tìm thấy được những tài liệu có thể bị xóa, cạo, sửa hoặc bị chèn lên,…; trong trường hợp này, Kiểm sát viên phải tìm hiểu, phân tích cho ra là việc xóa, cạo, sửa, chèn lên tài liệu do ai làm?; mục đích là gì và có lợi gì với người đó?; nội dung bị xóa, cạo, sửa, chèn lên là gì?; có cần thiết phải giám định hay không?,… vì vậy, Kiểm sát viên phải phân tích kỹ, đánh giá kỹ các tài liệu mà Cơ quan điều tra thu thập được, để thấy được nội dung của tài liệu, của hồ sơ vụ án cũng như thấy rõ được bản chất của sự việc.
Trong tình hình tội phạm ngày càng diễn biến phức tạp, tinh vi, thủ đoạn và nguy hiểm; đòi hỏi mỗi Kiểm sát viên phải luôn nâng cao nhận thức về vai trò, trách nhiệm của mình khi giải quyết vụ án, nhất là việc thực hiện các kỹ năng nghiên cứu kỹ các hồ sơ vụ án, phải có sự đầu tư, tìm tòi, nghiên cứu để phát hiện kịp thời những mâu thuẫn, xung đột trong hồ sơ vụ án, phục vụ tốt cho hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố có hiệu quả, để xây dựng cáo trạng truy tố có chất lượng./.
(Trích bài viết:”Vai trò, trách nhiệm của Kiểm sát viên đối với hoạt động phúc cung bị can trong giai đoạn truy tố” của tác giả  Nguyễn Quang Thái,  VKSND huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế. Tạp chí Kiểm sát số 14/2018).

Bộ luật Hồng Đức (còn có tên gọi là Quốc triều hình luật) là công trình pháp luật tiêu biểu của Nhà nước Đại Việt thế kỷ XV. Bộ luật Hồng Đức (BLHĐ) được coi là bộ luật nổi bật nhất, quan trọng nhất và có vai trò đặc biệt trong lịch sử pháp quyền phong kiến Việt Nam. BLHĐ được ban hành năm 1483, gồm 722 điều với nội dung chủ yếu nhằm bảo vệ chế độ quân chủ Triều Lê, bảo vệ tài sản, trật tự, kỷ cương xã hội theo quan điểm Nho giáo. Mặc dù mang bản chất giai cấp phong kiến, nhưng BLHĐ lại chứa đựng nhiều yếu tố tiến bộ như: bảo vệ quyền lợi của người dân, nô tì, tầng lớp dưới; có nhiều quy định bảo vệ quyền lợi của phụ nữ, trẻ em, người dân tộc thiểu số… Điều này phản ánh truyền thống nhân đạo, tư tưởng “lấy dân làm gốc”, lấy làng xã làm nền tảng của quốc gia…Tính dân tộc được thể hiện rõ nét trong việc kế thừa và phát huy những thành tựu pháp luật của các triều đại trước, kết hợp với ưu điểm của pháp luật phong kiến Trung Hoa để xây dựng một bộ luật phù hợp với điều kiện địa lý, văn hóa… của nước ta. Pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành, cụ thể là Bộ luật Hình sự (BLHS), trải qua các kỳ lập pháp cũng đã thể hiện phần nào việc kế thừa và phát huy những thành tựu của BLHĐ trong việc quy định các vấn đề về tội phạm. Việc so sánh các quy định về tội phạm trong BLHĐ và pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành để thấy được những tinh hoa trong pháp luật của cha ông; đồng thời học hỏi những kinh nghiệm về xây dựng và áp dụng pháp luật trong thời đại ngày nay.

Thứ nhất, khái niệm tội phạm

Khái niệm tội phạm được quy định rõ tại Điều 8 BLHS 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), ngược lại trong BLHĐ không có điều luật định nghĩa về khái niệm tội phạm mà quy định tội phạm rất tỷ mỷ và chi tiết trong từng điều luật.
Trong BLHĐ tuy không có điều luật quy định khái niệm tội phạm nhưng qua các điều luật cụ thể có thể khái quát quan niệm của các nhà làm luật phong kiến thiên về dấu hiệu hình thức. Một trong những dấu hiệu hình thức đó là “được quy định trong luật”. Việc thừa nhận dấu hiệu này khẳng định sự hiện diện của nguyên tắc “không có luật thì không có tội” – biểu hiện của nguyên tắc pháp chế trong BLHĐ. Đây cũng được coi là điểm tương đồng với BLHS.
BLHS có sự phân biệt rõ ràng mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi bị coi là tội phạm với mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi không bị coi là tội phạm. Hành vi đó có thể chỉ là hành vi vi phạm đạo đức hoặc vi phạm hành chính, vi phạm kỷ luật. Nhưng trong BLHĐ lại không thể hiện sự phân biệt này, theo đó, mọi hành vi bị xử lý và phải chịu trách nhiệm đều bị coi là tội phạm mà không phụ thuộc vào mức độ của tính nguy hiểm. Nhiều hành vi theo BLHS  chỉ coi là vi phạm đạo đức hoặc vi phạm pháp luật khác thì trong BLHĐ được coi là tội phạm. Ví dụ: Điều 99 BLHĐ quy định :“Những cử nhân vào thi hội mà mượn người làm hộ bài thi, cùng người làm hộ đều phải biếm ba tư; thi hương thì phải biếm hai tư. Người giấu sách vở đem vào trường thi phải phạt 80 trượng ”; Điều 130 quy định : “Có tang ông bà cha mẹ và chồng, mà giấu không khóc thì phải tội đồ làm khao đinh, đàn bà đồ làm tang thất phụ. Trong khi có tang mà bỏ đồ tang mặc đồ thường và vui chơi đàn hát thì biếm hai tư. Gặp đàn hát mà nghe hay là dự những tiệc vui mừng đều xử phạt 80 trượng”. Có thể thấy rằng, khái niệm tội phạm trong BLHĐ rộng hơn nhiều so với BLHS .

Thứ hai, về dấu hiệu tội phạm

* Lỗi
BLHS quy định tương đối cụ thể về dấu hiệu lỗi, từ đó phân biệt rõ ràng giữa trường hợp có lỗi và phải chịu trách nhiệm hình sự (TNHS) với trường hợp không có lỗi và không phải chịu TNHS. Vấn đề này cũng được đề cập và giải quyết trong BLHĐ nhưng không triệt để như BLHS. Trong BLHĐ chỉ đặt ra vấn đề lỗi nhằm phân biệt giữa trường hợp cố ý và trường hợp lầm lỡ để xác định TNHS trong áp dụng cũng như việc quy định hình phạt khác nhau ở các tội cụ thể. Ngoài ra, trong BLHĐ cũng đã dự liệu trường hợp không có lỗi là trường hợp bất khả kháng và xác định trường hợp này không bị xử tội. Chẳng hạn, Điều 182 quy định : “Việc giữ đê không vững vàng hoặc là quan giám đương không ra sức giữ gìn để cho nước lụt làm vỡ đê, làm mất hoa màu của dân thì quan lộ và quan giám đương bị xử biếm hai tư, bãi chức…Nếu đường đê vững chắc lại cố gắng giữ gìn, song vì nước lụt quá to, sức người không chống nổi mà đê vỡ thì không bị xử tội”.
* Mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội
Mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội trong BLHĐ được quan niệm tương tự như trong và theo đó, các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ của tính nguy hiểm của tội phạm cũng là đối tượng, mức độ vi phạm, mức độ hậu quả, động cơ phạm tội…Tuy nhiên, so với quan niệm của BLHS hiện hành thì quan niệm của các nhà làm luật trong BLHĐ lại có điểm khác nổi bật. Theo BLHĐ thì quan hệ giữa người phạm tội và nạn nhân xét về địa vị xã hội, địa vị trong dòng họ, gia đình theo lễ giáo phong kiến lại ảnh hưởng không nhỏ đến mức độ nặng nhẹ của tội phạm. Hay nói cách khác: Mức độ nguy hiểm của tội phạm tỷ lệ thuận với địa vị của nạn nhân và tỷ lệ nghịch với địa vị của chủ thể của tội phạm. Ví dụ: Cùng là mưu giết người nhưng BLHĐ chia thành nhiều trường hợp theo địa vị gia đình, xã hội của nạn nhân. Điều 415 quy định : “Những kẻ mưu giết người, thì xử tội lưu đi châu gần…”; Điều 416 quy định : “Những kẻ mưu giết những bậc tôn trưởng vào hạng cơ thân [1], ông bà ngoại, chồng và ông bà, cha mẹ chồng, đều phải tội chém…”; Điều 417 quy định: “Nô tỳ mà mưu giết chủ, đều phải tội chém…”. Tương tự như vậy, tội đánh người cũng được chia thành nhiều trường hợp tùy thuộc vào địa vị xã hội, gia đình của người phạm tội cũng như của nạn nhân. Điều 472 quy định :“Đánh quan nhị phẩm, kẻ đánh nếu là ngang phẩm hàm thì xử biếm hai tư; kém một bậc thì xử biếm ba tư;…không có quan chức thì xử tội lưu…”; Điều 481 quy định : “Vợ đánh chồng thì xử lưu đi châu ngoài, đánh bị thương, què gãy thì lưu đi châu xa…Vợ lẽ mà phạm tội trên, thì xử nặng hơn một bậc…Nếu vợ lẽ mà đánh vợ cả thì cũng xử như tội đánh chồng”; Điều 482 quy định : “Chồng đánh vợ bị thương, thì xử nhẹ hơn tội đánh bị thương người thường ba bậc…Đánh vợ lẽ bị thương, què trở lên thì đều xử nhẹ hơn tội đánh vợ hai bậc [2]”.
* Chủ thể
BLHS quy định chủ thể của tội phạm là con người cụ thể, có năng lực TNHS. Tuy BLHS không quy định khái niệm năng lực TNHS nhưng quy định cụ thể tình trạng mất năng lực TNHS (Điều 13) và tuổi chịu TNHS (Điều 12). Trong BLHĐ, do không quy định cụ thể vấn đề lỗi nên vấn đề chủ thể nói chung và vấn đề năng lực TNHS nói riêng cũng không được đề cập đến. Tuy nhiên, Điều 16 BLHĐ quy định về độ tuổi của chủ thể là tội phạm như sau: “Những người từ 70 tuổi trở lên, 15 tuổi trở xuống cùng những người bị phế tật, phạm từ tội lưu trở xuống đều cho chuộc bằng tiền…Từ 80 tuổi trở lên, 10 tuổi trở xuống cũng những người bị ác tật, phạm tội phản nghịch, giết người đáng phải tội chết thì cũng phải tâu để vua xét định, ăn trộm và đánh người bị thương thì cho chuộc, còn ngoài ra thì không bắt tội. Từ 90 tuổi trở lên, 7 tuổi trở xuống dầu có bị tội chết cũng không hành hình…”. Theo quy định trên, BLHĐ đã gộp độ tuổi thấp với độ tuổi cao và với người có sự phát triển không bình thường thành từng cặp để xác định mức độ TNHS. Điều này nhằm giải quyết vấn đề nhân đạo trong chính sách hình sự.

Thứ ba, về cách phân loại tội phạm

BLHĐ phân loại tội phạm theo ba cách dựa vào ba tiêu chí  các loại hình phạt, tính chất nghiêm trọng của tội phạm và lỗi của chủ thể. Tuy nhiên, cách phân loại tội phạm dựa theo tiêu chí các loại hình phạt là cách phân loại chủ yếu. Theo đó, tội phạm trong BLHĐ được chia thành năm loại tội tương ứng với năm loại hình phạt là xuy, trượng, đồ, lưu và tử.
Trong BLHS mặc dù mức hình phạt quy định cho tội phạm cũng được coi là một dấu hiệu để phân biệt giữa các tội phạm như trong BLHĐ nhưng lại có sự khác biệt nhất định. Trong BLHS mức cao nhất của khung hình phạt là một trong các dấu hiệu để phân biệt giữa bốn loại tội phạm: tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Bốn loại tội phạm này có mức độ tính nguy hiểm cho xã hội là khác nhau[3]. Việc phân loại tội phạm trong BLHS dựa trên tiêu chí là mức độ của tính nguy hiểm cho xã hội, vì vậy, tên của bốn loại tội này tương ứng với bốn mức độ của tính nguy hiểm cho xã hội.

Thứ tư, về vấn đề đồng phạm, các giai đoạn phạm tội và phòng vệ chính đáng

Khi quy định về tội phạm, BLHS không thể không quy định vấn đề chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, đồng phạm, phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết. Trong BLHĐ, các vấn đề này chưa được quy định thành các chế định riêng. Tuy nhiên, nội dung của các vấn đề này cũng được thể hiện phần nào trong các quy định cụ thể.
* Đồng phạm
Trong BLHĐ chế định đồng phạm – theo đúng nghĩa của chế định này trong BLHS chưa được quy định. Tuy nhiên, BLHĐ cũng có một số quy định đề cập đến một số nội dung mà những nội dung đó theo luật hiện hành thuộc về vấn đề đồng phạm. Cụ thể: Điều 35, Điều 36 BLHĐ quy định về mức độ TNHS của những người cùng phạm một tội. Hai điều luật này quy định về trường hợp đồng thực hành – trường hợp cụ thể của đồng phạm trong đó những người tham gia đều là người thực hành. Điều 35 quy định :“Nhiều người cùng phạm một tội, thì lấy người khởi xướng[4] làm đầu, người a tòng[5] được giảm một bậc. Nếu tất cả người trong một nhà cùng phạm tội, chỉ bắt người tôn trưởng” và Điều 36 quy định : “Nhiều người cùng phạm một tội mà có người trốn tránh, hiện còn người bắt được xưng ra người đang trốn đứng đầu, mà không đủ người làm chứng, thì định tội người bị bắt là a tòng. Khi bắt được người trốn, xưng ra người bị bắt trước là đứng đầu, tra hỏi đúng thực, thì định tội người bị bắt trước là đứng đầu”. Theo quy định của hai điều luật trên thì người thực hiện tội phạm được phân thành hai loại: Một là người vừa là người thực hiện vừa là người chủ mưu; Hai là người chỉ giữ vai trò thực hiện và BLHĐ quy định người vừa là người thực hiện vừa là người chủ mưu phải chịu hình phạt nặng hơn người chỉ giữ vai trò thực hiện một bậc.
Theo BLHS, vấn đề không tố giác tội phạm và che giấu tội phạm là hai vấn đề không thể tách rời vấn đề đồng phạm. Trong BLHĐ, hai vấn đề này cũng đã được đặt ra. So với BLHS thì vấn đề không tố giác tội phạm trong BLHĐ cũng có điểm giống và khác nhau.
– Cả hai bộ luật đều giống nhau trong việc khẳng định hành vi không tố giác tội phạm phải bị coi là tội phạm và loại trừ TNHS về tội này cho một số đối tượng có quan hệ thân thích nhất định với người phạm tội (trừ một số tội đặc biệt nguy hiểm). Theo Điều 39 BLHĐ thì những đối tượng đó là người thân phải để tang (người phạm tội) từ 9 tháng trở lên, là ông bà ngoại, cháu ngoại, vợ cháu nội, anh em chồng, vợ anh em và đày tớ của người phạm tội.
– Để phù hợp với tính nguy hiểm của một số tội phạm cụ thể, BLHĐ có quy định riêng về việc xử phạt hành vi không tố giác tội phạm với mức phạt khác với quy định chung. Cụ thể: Điều 500 quy định tội không tố giác tội mưu phản loạn, tội mưu đại nghịch; Điều 522 quy định tội không tố giác tội đúc trộm tiền đồng đều phải chịu hình phạt nặng hơn hình phạt chung…
– Trong BLHĐ, hành vi không tố giác tội phạm được quy định có sự phân biệt giữa người phạm tội là quan chức và người phạm tội là dân thường và mức hình phạt đối với quan chức là nặng hơn. Ví dụ: Điều 157 quy định : “Các quan giám lâm [6], quan chủ ty biết thuộc viên phạm tội mà không phát giác, xử biếm hai tư; đàn cư quan [7] biết mà không phát giác, tội cũng như thế. Những người biết hàng xóm mình phạm tội mà không phát giác, tội giảm một bậc”. Tương tự như vậy, Điều 74 quy định :“Những người bán ruộng đất ở bờ cõi cho người nước ngoài thì bị tội chém…Quan phường xã biết mà không phát giác, thì tội giảm một bậc. Quan lộ, huyện, trấn cố ý dung túng, thì cùng một tội; vô tình không biết thì bị xử biếm hay phạt”.
Đối với hành vi che giấu tội phạm, BLHĐ thể hiện thái độ nghiêm khắc hơn so với hành vi không tố giác tội phạm. Các điều luật quy định hình phạt đối với tội che giấu tội phạm như hình phạt đối với tội được che giấu hoặc được giảm một bậc. Điều 654 là điều luật quy định về tội che giấu tội phạm nói chung. Trong đó, điều luật không những quy định mức hình phạt cho tội che giấu tội phạm mà còn mô tả hành vi che giấu. Cụ thể, Điều 654 quy định :“Biết là kẻ có tội, mà còn giấu giếm và chỉ bảo đường lối, cấp áo quần lương thực cho tội nhân đi trốn, thì bị xử nhẹ hơn tội nhân một bậc”. Ngoài điều luật quy định chung như vậy, trong BLHĐ còn một số điều luật khác quy định hành vi che giấu cụ thể. Ví dụ: Điều 411 quy định :“Những kẻ mưu làm phản, mưu làm việc đại nghịch thì xử tội chém bêu đầu…Quan sở tại không biết phát giác và truy bắt, thì phải tội tùy theo việc nặng nhẹ. Cố tình dung túng hay giấu giếm, thì xử như kẻ phạm tội”; Điều 650 quy định :“Những tù nhân bị lưu hay đồ, ở nơi lưu hay nơi đồ chưa đến hạn tha, mà đã bỏ trốn, thì đều phải tội chém…Kẻ tù phạm trốn đến làng xã nào, thì xã quan nơi ấy phải bắt trói đem nộp quan; nếu dung túng giấu giếm, thì xử tội nhẹ hơn kẻ tù trốn ấy một bậc”.
* Phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết
Vấn đề phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết trong BLHĐ đều chưa được quy định thành chế định riêng hoàn chỉnh như trong BLHS. Tuy nhiên, trong BLHĐ cũng đã có những quy định về trường hợp gây thiệt hại cụ thể mà không phải chịu hình phạt do có tình tiết nhất định. Những quy định này phần nào đã phản ánh được ý tưởng về chế định phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết. Điều 646 quy định về việc bắt tội nhân có hai điểm thể hiện rõ quan điểm: loại trừ TNHS cho trường hợp phòng vệ chính đáng. Đó là “Đi bắt tội nhân mà tội nhân chống cự bị người đi bắt đánh chết, hay là vì tội nhân bỏ chạy, đuổi mà đánh chết, hay là tội nhân cùng quẫn quá mà tự sát, thì người đi bắt đều được miễn tội…Nếu người ngoài giúp kẻ tội nhân chống cự người đến bắt, mà người đến bắt đánh chết ngay tại chỗ thì không bị xử tội” hay Điều 485 quy định : “Ông bà, cha mẹ bị người ta đánh, con cháu đánh lại mà không bị què gãy, bị thương thì không phải tội…”. Đối với vấn đề tình thế cấp thiết, BLHĐ không có quy định thể hiện rõ như đối với vấn đề phòng vệ chính đáng.

NCS. VŨ THỊ THÙY DUNG (Giảng viên Trường ĐH Tài nguyên và Môi trường HN)

Nguồn: Chuyên trang học luật trực tuyến (hocluat.vn)

[1] Những người họ hàng thân thích mà kẻ phạm tội phải để tang 1 năm
[2] Vợ đánh chồng chưa bị thương cũng bị coi là phạm tội theo Điều 481. Chồng đánh vợ mà chưa bị thương thì không bị coi là tội phạm mà chỉ bị coi là tội phạm khi đã làm bị thương vợ.
[3] Theo Điều 8 BLHS năm 1999 thì tội phạm được chia thành bốn loại tương ứng với bốn mức độ của tính nguy hiểm cho xã hội: nguy hại không lớn, nguy hại lớn, nguy hại rất lớn và nguy hại đặc biệt lớn và tương ứng với bốn mức cao nhất của khung hình phạt.
[4] Người khởi xướng: người vừa thực hiện vừa chủ mưu
[5] Người a tòng: người thực hiện
[6] Quan giám lâm: chức quan trông nom các việc ở các địa phương
[7] Đàn cư quan: chức quan đàn hặc những điều sai trái của quan lại

Ngày 13/9/2018, UBTVQH đã cho ý kiến đối với dự án Luật Thi hành án hình sự (sửa đổi), dự kiến sẽ được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 8. Bài viết sau đây xin giới thiệu những nội dung sửa đổi, bổ sung cơ bản của dự thảo Luật Thi hành án hình sự (sửa đổi).
Luật Thi hành án hình sự năm 2010 được Quốc hội khóa XII thông qua ngày 17/6/2010 tại Kỳ họp thứ 7, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2011. Qua hơn 08 năm thi hành Luật Thi hành án hình sự năm 2010, công tác thi hành án hình sự đã được tổ chức thực hiện đạt hiệu quả cao, bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật và thực hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta trong giáo dục, cải tạo người phạm tội. Tổng kết 08 năm thi hành Luật Thi hành án hình sự năm 2010 có 74,5% người chấp hành xong hình phạt tù, 96,98% người được đặc xá, 98,9% người chấp hành xong hình phạt tại xã, phường, thị trấn đã phấn đấu trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội.[1]
Bên cạnh kết quả đạt được, Luật Thi hành án hình sự năm 2010 đã bộc lộ những bất cập, hạn chế, một số quy định đã không còn phù hợp với tình hình thực tiễn; đặc biệt, từ năm 2011 đến nay, Quốc hội đã thông qua Hiến pháp mới và nhiều bộ luật, luật có nội dung liên quan đến thi hành án hình sự nên các quy định của Luật Thi hành án hình sự hiện hành không bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất với quy định của Hiến pháp và pháp luật có liên quan. Trong tình hình hiện nay, việc sửa đổi, bổ sung Luật Thi hành án hình sự năm 2010 được đặt ra rất cần thiết.
So với Luật Thi hành án hình sự năm 2010, dự thảo Luật mở rộng thêm phạm vi điều chỉnh về thi hành quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện; về thi hành bản án, quyết định về đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định, cấm huy động vốn và các biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội; về quyền, nghĩa vụ của pháp nhân thương mại chấp hành án hình sự, biện pháp tư pháp. Việc sửa đổi, bổ sung tập trung vào 03 nhóm nội dung sau đây:

1. Những nội dung sửa đổi, bổ sung để cụ thể hóa quy định của Hiến pháp năm 2013 liên quan đến quyền con người, quyền công dân

Để cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013 về tôn trọng, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, dự thảo Luật đã bổ sung Điều 25a quy định về quyền, nghĩa vụ của phạm nhân; đồng thời, trong từng điều luật cụ thể đã chỉnh lý các quy định có liên quan để phù hợp với quy định tại Điều 25a. Điều 25a quy định có 09 nhóm quyền mà phạm nhân được bảo đảm, trong đó, có 01 nhóm quyền quy định mang tính nguyên tắc: “Phạm nhân được hưởng các quyền khác của công dân nếu không bị hạn chế bởi Luật này và luật khác có liên quan, trừ trường hợp các quyền đó không thể thực hiện được do họ đang chấp hành án tại Trại giam, cơ sở giam giữ”. Các quy định này là phù hợp với Hiến pháp năm 2013, Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015 và tính tương thích với các điều ước quốc tế (Các quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu đối xử đối với tù nhân năm 1955 của Liên hợp quốc).

2. Những nội dung sửa đổi, bổ sung bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật hình sự và các quy định của pháp luật khác có liên quan

Thứ nhất, về thi hành án hình sự, thi hành biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại phạm tội.
– Về cơ quan có trách nhiệm quản lý, cơ quan có trách nhiệm thi hành, cơ quan có trách nhiệm phối hợp thi hành bản án, quyết định của Tòa án đối với pháp nhân thương mại phạm tội.
Để bảo đảm thống nhất hệ thống tổ chức thi hành án hình sự và không làm phát sinh đầu mối mới về cơ quan quản lý thi hành án hình sự, dự thảo Luật quy định theo hướng Cơ quan quản lý thi hành án thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng là Cơ quan quản lý thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội.
Do lĩnh vực kinh doanh, hoạt động của pháp nhân thương mại rất rộng, chịu sự quản lý, cấp phép bởi nhiều cơ quan khác nhau; đồng thời, các hình phạt và biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại rất đa dạng, vì vậy về cơ quan thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội, dự thảo Luật quy định theo hướng có sự kết hợp giữa cơ quan chuyên trách về thi hành án hình sự và các cơ quan, tổ chức khác liên quan đến hoạt động của pháp nhân thương mại phạm tội. Theo đó, dự thảo Luật không quy định tổ chức thêm một cơ quan thi hành án hình sự mới mà giao Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cấp quân khu có nhiệm vụ tổ chức thi hành các hình phạt và biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội. Đồng thời bổ sung quy định về cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại, đó là cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép, đăng ký kinh doanh, chấp thuận cho pháp nhân thương mại hoạt động, cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành trực tiếp liên quan đến việc thi hành các hình phạt, biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại được Tòa án có thẩm quyền giao thực hiện một số nhiệm vụ thi hành hình phạt, biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại.
– Về thi hành hình phạt, biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại
Dự thảo Luật bổ sung 01 chương (Chương X), với 06 mục, 23 điều (từ Điều 140a đến điều 140y) quy định về thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại; cụ thể như sau:
+ Mục 1. Quy định chung về thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội: Mục này có 03 điều (từ Điều 140a đến Điều 140c), quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại; quyền, nghĩa vụ của pháp nhân thương mại chấp hành án;
+ Mục 2. Đình chỉ hoạt động có thời hạn: Mục này có 04 điều (từ Điều 140d đến Điều 140g), quy định về Quyết định thi hành án phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn; thi hành quyết định thi hành án phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án đối với pháp nhân thương mại; kết thúc thi hành án đình chỉ hoạt động có thời hạn;
+ Mục 3. Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn: Mục này có 03 điều (từ Điều 140h đến Điều 140k), quy định về Quyết định thi hành án phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn; thi hành quyết định thi hành án phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án đối với pháp nhân thương mại;
+ Mục 4. Cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định: Mục này có 04 điều (từ Điều 140l đến Điều 140o), quy định về Quyết định thi hành án phạt cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định; thi hành quyết định thi hành án phạt cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án đối với pháp nhân thương mại; kết thúc thi hành án cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định;
+ Mục 5. Cấm huy động vốn: Mục này có 04 điều (từ Điều 140p đến Điều 140s), quy định về Quyết định thi hành án phạt cấm huy động vốn; thi hành quyết định thi hành án phạt cấm huy động vốn; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án đối với pháp nhân thương mại; kết thúc thi hành án cấm huy động vốn;
+ Mục 6. Thi hành biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại: Mục này có 06 điều (từ Điều 140t đến Điều 140y), quy định về cơ quan được giao nhiệm vụ thi hành quyết định áp dụng biện pháp tư pháp; nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu trong thi hành quyết định áp dụng biện pháp tư pháp; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án đối với pháp nhân thương mại; thi hành Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp quy định tại điểm b, điểm c khoản 1 Điều 82 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); quyền, nghĩa vụ của pháp nhân thương mại chấp hành biện pháp tư pháp.
Thứ hai, về thi hành Quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện.
Để bảo đảm thống nhất với quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan về tha tù trước thời hạn có điều kiện, dự thảo Luật đã bổ sung 01 mục (Mục 2A) với 18 điều (từ Điều 49a đến Điều 49s) vào Chương III (Thi hành án phạt tù). Các điều khoản này quy định về: Thời điểm xét tha tù trước thời hạn có điều kiện (thực hiện mỗi năm 03 đợt, vào thời điểm kết thúc Quý I, 6 tháng đầu năm, cuối năm); thi hành Quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện; Cơ quan quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện (Ủy ban nhân dân cấp xã, đơn vị quân đội nơi người được tha tù trước thời hạn có điều kiện về cư trú, làm việc là cơ quan trực tiếp tổ chức quản lý, giám sát và giáo dục người được tha tù trước thời hạn có điều kiện); nhiệm vụ của Ủy ban nhân dân cấp xã, đơn vị quân đội được giao quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; tiêu chuẩn, trách nhiệm của người được giao quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; nghĩa vụ của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện trong thời gian thử thách; việc lao động, học tập của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; rút ngắn thời gian thử thách đối với người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; thủ tục rút ngắn thời gian thử thách đối với người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; Quyết định rút ngắn thời gian thử thách đối với người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; thực hiện việc kiểm điểm người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; bổ sung hồ sơ thi hành tha tù trước thời hạn có điều kiện; việc đi lại, vắng mặt của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; giải quyết trường hợp người được tha tù trước thời hạn có điều kiện thay đổi nơi cư trú hoặc nơi làm việc; xử lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện vi phạm nghĩa vụ hoặc vi phạm pháp luật bị xử phạt vi phạm hành chính; giải quyết trường hợp phạm nhân đã được đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện mà vi phạm nội quy trại giam, trại tạm giam, nhà tạm giữ; hủy bỏ quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện và trách nhiệm của gia đình người được tha tù trước thời hạn có điều kiện.
Thứ ba, thực hiện những quy định mới của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ, thi hành án treo.
– Về thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ
Để bảo đảm phù hợp với quy định của của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về hình phạt cải tạo không giam giữ, dự thảo Luật bổ sung các quy định về trình tự, thủ tục, nghĩa vụ của người chấp hành án cải tạo không giam giữ; trình tự, thủ tục chuyển đổi hình thức “khấu trừ thu nhập” sang “lao động phục vụ cộng đồng”; bổ sung quy định về tiêu chuẩn, trách nhiệm của người được giao giám sát, giáo dục người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ; giải quyết trường hợp người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ không có mặt theo giấy triệu tập của Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu; việc đi lại, vắng mặt của người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ.
– Về thi hành án treo
Dự thảo Luật đã bổ sung quy định nghĩa vụ của người chấp hành án phạt tù cho hưởng án treo trong thời gian thử thách; về xử lý người chấp hành án treo vi phạm nghĩa vụ; giải quyết trường hợp người chấp hành án treo bỏ trốn; tiêu chuẩn, trách nhiệm của người được giao giám sát, giáo dục người chấp hành án phạt tù cho hưởng án treo; rút ngắn thời gian thử thách đối với người chấp hành án phạt tù cho hưởng án treo; quyết định rút ngắn thời gian thử thách; việc đi lại, vắng mặt của người chấp hành án phạt tù cho hưởng án treo.
Thứ tư, để phù hợp với quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), dự thảo Luật đã bãi bỏ những quy định về thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn đối với người dưới 18 tuổi của Luật Thi hành án hình sự năm 2010.

3. Những nội dung sửa đổi, bổ sung khắc phục những khó khăn, vướng mắc sau 8 năm thi hành Luật Thi hành án hình sự năm 2010

Để khắc phục những khó khăn, vướng mắc khi thi hành Luật Thi hành án hình sự năm 2010, dự thảo Luật đã sửa đổi, bổ sung những quy định sau:
– Đã bổ sung một điều quy định về quyền và nghĩa vụ của phạm nhân (được trình bày tại điểm a mục 1 Phần V Tờ trình này);
– Sửa đổi Điều 24 (Thi hành quyết định hoãn chấp hành án phạt tù) Luật Thi hành án hình sự năm 2010 theo hướng bổ sung quy định gửi quyết định hoãn chấp hành án phạt tù cho Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người được hoãn chấp hành án về cư trú. Đồng thời, bổ sung quy định: “Đối với người được hoãn bị bệnh nặng và khó xác định tình trạng sức khỏe thì cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh có trách nhiệm trưng cầu giám định y khoa và đề nghị Tòa án nhân dân cấp tỉnh trưng cầu giám định pháp y tâm thần đối với người được hoãn có dấu hiệu nghi mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức”;
– Bổ sung quy định về hồ sơ quản lý phạm nhân; Ban tự quản phạm nhân; xếp loại chấp hành án phạt tù. Đồng thời, sửa đổi, bổ sung nhiều quy định có liên quan về chế độ giam giữ, trích xuất phạm nhân phục vụ công tác điều tra, truy tố, xét xử, phục vụ yêu cầu nghiệp vụ; chế độ giam giữ cho các đối tượng đặc biệt để thống nhất trong tổ chức thực hiện;
– Đã sửa đổi, bổ sung các quy định khác có liên quan trong dự thảo Luật để bảo đảm phù hợp với các nhóm nội dung sửa đổi, bổ sung nêu trên. Ngoài ra,  Dự thảo Luật đã được rà soát, chỉnh lý về kỹ thuật để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015./.

Nguồn: Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử (http://tapchitoaan.vn)

[1] Xem Tờ trình số 342/TTr-CP ngày 22 tháng 8 năm 2018 của Chính phủ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi hành án hình sự.

Trong thực tế còn có cách hiểu cụm từ: “người dưới 18 tuổi bị kết án” là tính vào thời điểm nào, dẫn đến cách tính bị cáo có tái phạm, tái phạm nguy hiểm hay không khi phạm tội mới chưa thống nhất.
 Theo Điều 107 Bộ luật hình sự năm 2015 xóa án tích, quy định:

1. Người dưới 18 tuổi bị kết án được coi là không có án tích, nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:
a) Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi;
b) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng hoặc tội phạm rất nghiêm trọng do vô ý;
c) Người bị áp dụng biện pháp tư pháp quy định tại Mục 3 Chương này.
2. Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng đương nhiên được xóa án tích nếu từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, người đó không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn sau đây:
a) 06 tháng trong trường hợp bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng được hưởng án treo;
b) 01 năm trong trường hợp bị phạt tù đến 05 năm;
c) 02 năm trong trường hợp bị phạt tù từ trên 05 năm đến 15 năm;
d) 03 năm trong trường hợp bị phạt tù trên 15 năm.

Tại điều luật trên có quy định cụm từ “Người dưới 18 tuổi bị kết án“,  “người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án hay ”Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án. Như vậy, cần xác định tuổi (dưới 18 tuổi, đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi , đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi) là vào thời điểm nào? khi xét xử bị kết án hay thời điểm khi người đó phạm tội.
Trong thực tế, có những ý kiến trái chiều nên vận dụng pháp luật khác nhau khi tính toán để xác định tái phạm hay tái phạm nguy hiểm.
Ý kiến thứ nhất: Thời điểm xác định độ tuổi dưới 18 tuổi theo Điều 107 BLHS là vào thời điểm người đó bị kết án tức vào thời điểm bị xét xử, bởi vì:
Theo cấu trúc từ ngữ trong câu tại Điều 107 BLHS năm 2015 quy định rõ;  “người dưới 18 tuổi bị kết án” ở đây quy định là kết án chứ không phải là phạm tội khác với các quy định tại Điều 91 BLHS 2015 nêu rõ “người dưới 18 tuổi phạm tội”. Kết án là một thủ tục tố tụng, còn phạm tội là thời điểm thực hiện hành vi trái pháp luật, bị xử lý theo BLHS.
Trong BLHS năm 2015 có nhiều từ ngữ ở các điều luật xác định thời điểm tính tuổi người dưới 18 tuổikhác nhau. Độ tuổi theo quy định tại Điều 91 BLHS năm 2015 là tính thời điểm phạm tội, còn độ tuổi theo quy định tại Điều 107 BLHS năm 2015 là tính đến thời điểm người bị kết án.
Mặt khác, tại khoản 7 Điều 91 BLHS năm 2015 quy định “Án đã tuyên đối với người chưa đủ 16 tuổi phạm tội, thì không tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm” quy định này bao hàm cả  quy định tại điểm a khoản 1 Điều 107 BLHS 2015,  vì: ” không tính để xác định tái phạm”, “đương nhiên xóa án tích”, “coi như không có án tích” đều có thể hiểu giống nhau.
Như vậy, chỉ khi bị kết án mà người đó dưới 18 tuổi mới được hưởng các quy định theo Điều 107 BLHS năm 2015. Quy định này không áp dụng đối với trường hợp người khi phạm tội dưới 18 tuổi nhưng khi bị kết án đã trên 18 tuổi (người dưới 18 tuổi phạm tội được hưởng các quy định tại Điều 91). Quy định này chỉ nhằm xem xét giảm nhẹ đối với người khi bị kết án là người dưới 18 tuổi.
Ví dụ: A sinh ngày 10/11/1993, ngày 12/05/2011 (khi chưa đủ 18 tuổi) trộm cắp tài sản trị giá 30.000.000 đồng. Ngày 12/9/2011, A bị xét xử về tội trộm cắp tài sản theo khoản 1 Điều 138 Bộ luật hình sự, vào thời điểm xét xử A dưới 18 tuổi, phạm tội ít nghiêm trọng nên A coi như không có án tích. Tuy nhiên, trong trường hợp này nếu xét xử vào sau ngày 10/11/2011 tức khi kết án A trên 18 tuổi thì A không được coi là không có án tích.
Ý kiến thứ hai: Thời điểm xác định độ tuổi dưới 18 tuổi là vào thời điểm phạm tội, bởi vì: theo quy định của BLHS 1999 thì “người chưa thành niên phạm tội” tức vào thời điểm phạm tội chưa thành niên, BLHS năm 2015 quy định  “người  dưới 18 tuổi bị kết án” tuy không nêu rõ thời điểm xác định độ tuổi dưới dưới 18 là vào thời điểm thực hiện hành vi phạm tội hay thời điểm bị kết án. Nhưng theo hướng có lợi cho người phạm tội, đồng thời để đảm bảo sự công bằng trong xử lý thì cần coi thời điểm để xác định độ tuổi dưới 18 là vào thời điểm người đó thực hiện hành vi phạm tội (ngày phạm tội), khi kết án họ cần được hưởng các quy định nhân đạo của Điều 107 BLHS 2015.
Ví dụ: trong tình huống của ý kiến thứ nhất thì khi phạm tội A chưa đủ 18 tuổi nên nếu kết án A vào thời điểm A đã trên 18 tuổi (sau ngày 10/11/2011) thì A vẫn được coi là không có án tích. 
Tác giả đồng tình với ý kiến thứ hai, trường hợp này cần xác định độ tuổi dưới 18 tuổi là vào thời điểm phạm tội, bởi vì:
Người dưới 18 tuổi khi phạm tội có những hạn chế về nhận thức, về mặt tâm sinh lý cũng chưa phát triển hoàn thiện ổn định, họ phải chịu trách nhiệm theo pháp luật về hành vi phạm tội của mình nhưng cũng cần có những quy định khác với người đã thành niên phạm tội  để họ được dễ hòa nhập cộng đồng sau khi bị kết án về hành vi họ gây ra khi dưới 18 tuổi.
Với từ ngữ dùng trong quy định Điều 107 BLHS năm 2015 thì thể hiện dưới 18 tuổi tính đến thời điểm người đó bị kết án, như vậy phải đến thời điểm bị kết án mà chưa 18 tuổi mới được hưởng quy định này, thì pháp luật được áp dụng hay không sẽ phụ thuộc vào các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết nhanh hay chậm vụ án, phụ thuộc vào các yếu tố khách quan, chủ quan khác,  từ đó tạo nên sự không công bằng, thống nhất trong áp dụng pháp luật, điều này là không đúng.
Đồng thời, khoản 2 Điều 107 BLHS năm 2015 quy định thời hạn đương nhiên xóa án tích đối với người đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng (ngắn hơn người đã thành niên). Nếu hiểu chỉ khi bị kết án dưới 18 tuổi mới được hưởng quy định này, thì người đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi ở thời điểm phạm tội không được hưởng chính sách gì về xóa án tích (như vậy sẽ bất lợi so với quy định đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của BLHS 1999.
Thiết nghĩ, cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu hướng dẫn để áp dụng cho thống nhất, đồng thời sửa đổi từ ngữ dùng trong Điều 107 BLHS năm 2015, cụ thể, thay cụm từ “người dưới 18 tuổi bị kết án” bằng “người dưới 18 tuổi phạm tội” đảm bảo pháp luật quy định rõ ràng, cụ thể, phù hợp.

Nguồn: Tạp chí kiểm sát (kiemsat.vn)

Suy đoán vô tội là một nguyên tắc đặc biệt quan trọng của nền tư pháp dân chủ, nhân đạo, là tiêu chí “phẩm giá của một nền tư pháp văn minh”, “nguyên tắc nền tảng của tố tụng hình sự ”. Đây là công cụ pháp lý hữu hiệu trong việc bảo vệ quyền con người. Với nội dung cơ bản, xuyên suốt là việc không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật, nguyên tắc suy đoán vô tội đặt ra các yêu cầu chi phối toàn bộ hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật tố tụng của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, trong đó, quan trọng nhất là Tòa án – cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp, có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, chủ thể duy nhất có quyền xác định một cá nhân là có tội hay không có tội bằng bản án có hiệu lực pháp luật.

1. Nội dung cơ bản của nguyên tắc suy đoán vô tội

Suy đoán vô tội manh nha từ thời cổ đại trong Bộ luật cổ Manu của Ấn Độ, xuất hiện lần đầu tiên ở thời La Mã cổ đại thế kỷ thứ VI khi hoàng đế La Mã ban hành bản tóm lược luật La Mã với nội dung: “Chứng minh là công việc thuộc về anh ta – người khẳng định chứ không phải là người phủ định”. Tuyên ngôn Nhân quyền năm 1948 và Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 của Liên hợp quốc đã quy định: “Bất kỳ người bị buộc tội nào đều có quyền suy đoán là không phạm tội cho đến khi lỗi của người đó được xác định theo một trình tự do pháp luật quy định bằng phiên tòa xét xử công khai của Tòa án với sự đảm bảo đủ khả năng bào chữa của người đó”. Pháp luật tố tụng hình sự của nhiều nước trên thế giới đã thừa nhận nguyên tắc trên và coi nguyên tắc suy đoán vô tội là một trong những nguyên tắc của tố tụng hình sự.
Ở Việt Nam, nguyên tắc suy đoán vô tội được cam kết thực hiện thông qua sự kiện Việt Nam gia nhập Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị ngày 24/9/1982. Được quy định chính thức tại khoản 1 Điều 13 Hiến pháp năm 2013: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”. Điều 13 Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 quy định: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận người bị buộc tội không có tội”.
Suy đoán được hiểu là sự công nhận một vấn đề nào đó là đúng cho đến khi chứng minh được điều ngược lại. Trong pháp luật, là suy đoán pháp lý nên suy đoán vô tội là một quan điểm pháp lý coi một người không phải là người phạm tội khi người đó chưa bị Tòa án kết tội bằng bản án có hiệu lực pháp luật. Suy đoán vô tội thể hiện quan điểm của Nhà nước tôn trọng danh dự, nhân phẩm của con người, tôn trọng tính “bản thiện”, loại trừ định kiến, kết tội một chiều trong quá trình tố tụng.
Theo nghĩa chung nhất, nguyên tắc suy đoán vô tội gồm bốn nội dung sau đây:
Thứ nhất: Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo được suy đoán vô tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Đòi hỏi bất cứ tội phạm nào cũng phải được chứng minh theo trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định, quyền suy đoán vô tội được áp dụng trong toàn bộ quá trình tố tụng, ngay cả trước khi khởi tố vụ án cho đến khi có bản án kết tội, do đó, chủ thể của quyền suy đoán vô tội bao gồm người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và chủ thể có nghĩa vụ bảo đảm quyền này bao gồm các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng.
Thứ hai: trách nhiệm chứng minh thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng. Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền nhưng không có nghĩa vụ chứng minh sự vô tội của mình.
Chủ thể buộc tội phải chứng minh rõ việc phạm tội, nếu còn bất cứ sự nghi ngờ nào, phải được suy đoán có lợi cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Nếu không chứng minh được tội phạm mặc dù có niềm tin nội tâm về việc phạm tội và có những căn cứ để nghi ngờ việc phạm tội thì Tòa án có thể không kết tội và tuyên bố bị cáo không phạm tội.
Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không có nghĩa vụ chứng minh sự vô tội của mình, có nghĩa: 1) họ không bị buộc phải đưa ra lời khai hoặc phải nêu về những chứng cứ mà họ có; 2) việc họ nhận tội không được coi là “nữ hoàng của chứng cứ” và có thể được sử dụng làm căn cứ để buộc tội, chỉ khi được khẳng định bằng hệ thống những chứng cứ trong vụ án; 3) việc từ chối không tham gia vào việc chứng minh không dẫn đến những hậu quả tiêu cực đối với việc thừa nhận một phần lỗi của mình, cũng như đối với việc xác định biện pháp trách nhiệm hình sự[1]. Theo đó, sẽ không có sự can thiệp trực tiếp hoặc gián tiếp hay áp lực tâm lý từ các cơ quan tiến hành tố tụng đối với người bị tạm giữ, bị can hay bị cáo nhằm ép họ nhận tội; nghiêm cấm việc tra tấn và các hình thức đối xử tồi tệ khác để buộc bị cáo phải thú tội; và những lời khai hoặc lời nhận tội thu được từ những hành động này không được sử dụng làm chứng cứ, trừ khi chúng được sử dụng làm bằng chứng của việc tra tấn hoặc những đối xử khác trái với quy định[2]. Đồng thời, đây cũng là một nội dung của quyền im lặng, theo đó, người bị cáo buộc phạm tội có quyền nói hoặc giữ im lặng trong giai đoạn điều tra và giai đoạn xét xử tại Tòa án, và sự im lặng này không được coi là một lý do để xác định có tội hay vô tội[3].
Thứ ba: mọi nghi ngờ trong quá trình chứng minh tội phạm của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không được loại trừ theo trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định thì phải được giải thích có lợi cho họ.
Hay, “Trong trường hợp tội phạm được hiểu theo hai nghĩa thì phải giải thích có lợi cho người bị điều tra, truy tố, xét xử.[4]”
Nghi ngờ là trạng thái hoài nghi, lưỡng lự, do nhận thức chưa đầy đủ nên không khẳng định được chắc chắn về sự đúng đắn hay không đúng đắn của vấn đề nào đó. Nguyên tắc suy đoán vô tội đòi hỏi sự buộc tội phải dựa trên những chứng cứ xác thực không còn nghi ngờ. Mọi nghi ngờ phải được kiểm tra, làm rõ, nếu không thì phải giải thích theo hướng có lợi cho họ. Trong thực tế nếu xảy ra tình huống các chứng cứ buộc tội yếu, có khả năng làm oan và có khả năng bỏ lọt mặc dù cơ quan tiến hành tố tụng đã áp dụng tất cả các biện pháp cần thiết mà pháp luật quy định, thì trong trường hợp này, nguyên tắc suy đoán vô tội được thực hiện theo hướng “thà bỏ lọt tội phạm còn hơn làm oan người vô tội”.Tính nhân đạo của nguyên tắc ở nội dung này còn thể hiện ở việc trách nhiệm chứng minh thuộc về bên buộc tội, cho nên nếu không chứng minh được thì người bị buộc tội luôn được hưởng lợi từ những sự nghi ngờ. Do đó, nguyên tắc suy đoán vô tội vừa có vai trò bảo đảm quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, đồng thời là một động lực buộc các cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định sự thật khách quan của vụ án.
Thứ tư: Bản án kết tội của Tòa án không được dựa trên các giả định.
Bản án của Tòa án là văn bản pháp lý thể hiện kết quả của hoạt động xét xử. Bản án kết tội của Tòa án xác định một người là tội phạm và phải chịu hậu quả pháp lý hình sự, do đó, bản án phải chính xác, có căn cứ, hợp lý, không thể dựa trên các giả định. Bởi vì giả định chỉ là khả năng, không phải là sự thật khách quan. Tòa án không thể bác bỏ “suy đoán” vô tội bằng các “giả định” phạm tội.
Bên cạnh bốn nội dung cơ bản nêu trên của nguyên tắc suy đoán vô tội, một số nhà khoa học luật hình sự còn cho rằng, nguyên tắc suy đoán vô tội còn hai khía cạnh nội dung là: bảo vệ sự suy đoán vô tội trong thực tế: mọi cơ quan công quyền không được có định kiến về kết quả xét xử; sau khi tuyên bố trắng án: nếu một người đã được tha bổng bởi phán quyết cuối cùng của Tòa án thì phán quyết này có giá trị ràng buộc đối với tất cả các cơ quan nhà nước[5]. Chúng tôi cho rằng, hai khía cạnh nội dung này cũng nằm trong bốn nội dung cơ bản của nguyên tắc suy đoán vô tội, thể hiện giá trị pháp lý của bản án kết tội có hiệu lực pháp luật đối với bị cáo.

2.Yêu cầu thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong giai đoạn xét xử

Với tư cách là một nguyên tắc đặc biệt quan trọng của tố tụng hình sự, nội dung của nguyên tắc suy đoán vô tội chi phối tất cả các giai đoạn tố tụng hình sự, trong đó có giai đoạn trung tâm của quá trình tố tụng – giai đoạn xét xử.
Thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội trong giai đoạn xét xử đòi hỏi (yêu cầu) phải được bảo đảm thực hiện bằng nhiều khía cạnh nội dung và hình thức. Có thể đề cập đến một số yêu cầu cơ bản như sau:
Thứ nhất: Xây dựng nhận thức thống nhất trong toàn thể đội ngũ cán bộ, công chức Tòa án nhân dân các cấp về nguyên tắc suy đoán vô tội.
Nguyên tắc dù có tiến bộ đến đâu cũng không có ý nghĩa nếu không được thực thi trong xã hội. Để áp dụng đúng đắn nguyên tắc suy đoán vô tội trong giai đoạn xét xử thì yêu cầu trước tiên đối với cán bộ, công chức Tòa án là phải quán triệt, nhận thức sâu sắc những nội dung của nguyên tắc này.
Để xây dựng nhận thức thống nhất của cán bộ, công chức Tòa án về nguyên tắc suy đoán vô tội, có thể áp dụng một số biện pháp sau:
– Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật nói chung, nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật tố tụng hình sự nói riêng.
– Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, khắc phục các biểu hiện vi phạm nguyên tắc suy đoán vô tội như: xu hướng buộc tội một chiểu, chỉ căn cứ kết luận điều tra, cáo trạng của Viện kiểm sát; xem xét phiến diện, chỉ tập trung vào khía cạnh buộc tội; luôn “thống nhất” cao giữa các cơ quan tố tụng trong mọi vụ án…
Thứ hai: Bảo đảm quyền suy đoán vô tội của bị can, bị cáo trong giai đoạn chuẩn bị xét xử và tố tụng tại phiên tòa.
– Hạn chế tối đa việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo: Bởi vì bị can, bị cáo được suy đoán vô tội nên các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự như tạm giam chỉ được áp dụng trong trường hợp thực sự cần thiết, tương xứng giữa mức độ nghiêm khắc của biện pháp cưỡng chế và mục đích của biện pháp này. Tòa án phải cân nhắc thận trọng khi tạm giam hoặc tiếp tục tạm giam bị can. Chỉ tạm giam bị can trong giai đoạn xét xử khi không áp dụng biện pháp ngăn chặn hoặc không thể áp dụng biện pháp ngăn chặn nào khác mà vẫn đạt được mục đích mong muốn. Đồng thời, cần tăng cường xem xét trách nhiệm của người tiến hành tố tụng nếu áp dụng biện pháp ngăn chặn không hợp pháp, hợp lý xâm hại đến quyền và lợi ích chính đáng của người bị buộc tội.
– Tòa án có trách nhiệm xét xử nhanh chóng, kịp thời: Bị can, bị cáo bị đặt vào trình trạng pháp lý bất lợi, phải chịu các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự và luôn bị đe dọa áp dụng trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng nhất là hình phạt, trong khi theo nguyên tắc suy đoán vô tội thì họ được coi là người vô tội. Do đó, thời hạn xét xử dài sẽ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của người liên quan trong vụ án. Vì vậy, xét xử nhanh chóng, kịp thời là một yêu cầu của việc thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội.
Tòa án được nghiên cứu hồ sơ, giải quyết vụ án trong thời hạn do pháp luật tố tụng quy định nhưng đồng thời Tòa án cũng có trách nhiệm phải đẩy nhanh tiến độ giải quyết, rút ngắn tối đa thời gian tố tụng tại Tòa án để đảm bảo quyền lợi của các bên đương sự. Đặc biệt, Tòa án không được kéo dài thời gian tố tụng để “cố gắng” chứng minh được tội phạm.
– Bị cáo được xuất hiện tại phiên tòa với trang phục phù hợp, không bị coi là người phạm tội: Hình ảnh bị cáo tại phiên tòa là ấn tượng ban đầu, có tác động đến tư tưởng hoặc có thể tạo ra định kiến về nhân thân bị cáo đối với những người tiến hành tố tụng và tham gia tố tụng tại Tòa án. Do đó, được suy đoán vô tội yêu cầu bị cáo phải có trang phục như người không phạm tội. Cụ thể: “Tại phiên tòa xét xử vụ án hình sự, bị cáo là người được tại ngoại và bị cáo đang tạm giam được sử dụng thường phục, nhưng phải đảm bảo sự trang nghiêm; bị cáo là quân nhân tại ngũ được sử dụng quân phục thường dùng, nhưng không đeo quân hiệu, cấp hiệu, phù hiệu.[6]”
Đồng thời, việc xưng hô tại phiên tòa cũng phải thể hiện rõ sự tôn trọng sự suy đoán vô tội của bị cáo. HĐXX và những người tiến hành tố tụng, tham gia tố tụng không được sử dụng những cách xưng hô có tính chất ám chỉ, miệt thị, đay nghiến hoặc biểu hiện thái độ bực tức, khó chịu đối với bị cáo.
– Bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong xét xử, căn cứ kết quả tranh tụng để Tòa án ra bản án kết tội hoặc tuyên bố vô tội.
Theo nguyên tắc suy đoán vô tội, thì bị cáo không có nghĩa vụ chứng minh mình vô tội, nhưng được tạo các điều kiện để chứng minh mình không phạm tội. Vì vậy, nguyên tắc suy đoán vô tội yêu cầu Tòa án luôn phải đảm bảo quyền bào chữa và quyền được tranh luận dân chủ với bên buộc tội của bị cáo tại phiên tòa.
“Khi xét xử, các Tòa án phải bảo đảm cho mọi công dân đều bình đẳng truớc pháp luật… việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, người bào chữa, bị cáo, nhân chứng, nguyên đơn, bị đơn dân sự và những người có quyền, lợi ích hợp pháp.” “Các cơ quan tư pháp có trách nhiệm tạo điều kiện để Luật sư tham gia vào quá trình tố tụng: tham gia hỏi cung bị can, nghiên cứu hồ sơ vụ án, tranh luận dân chủ tại phiên tòa.” Đó là những định hướng cải cách tư pháp trong Nghị quyết 08 của Bộ Chính trị.
Thực hiện BLTTHS năm 2003, thủ tục xét hỏi tại phiên tòa đặt trách nhiệm buộc tội – chứng minh tội phạm hầu như tập trung vào HĐXX. HĐXX phải chịu toàn bộ gánh nặng trách nhiệm chứng minh, còn các bên buộc tội và gỡ tội chỉ tham gia quá trình này ở mức độ rất hạn chế. Chính vì vậy, làm cho quá trình tranh tụng tại phiên tòa không đúng bản chất, dẫn đến Tòa án vừa không đảm nhiệm tốt chức năng xét xử của mình và lại đồng thời làm chức năng buộc tội. Nó hạn chế tính tích cực, chủ động của các bên tranh tụng, ảnh hưởng tới vịêc làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án.
BLTTHS năm 2015 đã có những sửa đổi quan trọng để bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được thực thi trên thực tế: 1) Bổ sung vào hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm, quy định rõ để bảo đảm tranh tụng trong xét xử: quá trình tranh tụng phải được thực hiện ở mọi giai đoạn; các chủ thể có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, đánh giá chứng cứ; mọi chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định vô tội và các tình tiết khác có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án đều phải được trình bày, tranh luận, làm rõ tại phiên tòa. 2) Bổ sung cho người bào chữa có quyền thu thập chứng cứ, người bị buộc tội có quyền đưa ra chứng cứ. 3) Bổ sung cơ chế bảo đảm cho người bị buộc tội nắm được các chứng cứ buộc tội. 4) Đổi mới trình tự xét hỏi tại phiên tòa nhằm tăng cường trách nhiệm, sự chủ động của các chủ thể tố tụng: chủ tọa phiên tòa hỏi trước sau đó quyết định người hỏi trước, hỏi sau hoặc cho bị cáo được hỏi về các vấn đề liên quan đến bị cáo nếu được chủ tọa đồng ý. 5) quy định không giới hạn Kiểm sát viên tham dự phiên tòa và trách nhiệm tranh tụng đến cùng của Kiểm sát viên. 6) Quy định tranh tụng ở mọi phiên tòa: sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm.[7]
Như vậy, việc cụ thể hóa nội dung nguyên tắc tranh tụng trong BLTTHS năm 2015 đã khắc phục được một số hạn chế trước đây. Thực hiện tốt những nội dung của nguyên tắc tranh tụng này là đồng thời đảm bảo cho nguyên tắc suy đoán vô tội của bị cáo.
Thứ ba: Thực hiện nghiêm chỉnh quy định về trách nhiệm chứng minh tội phạm trong tố tụng hình sự.
– Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội. Bởi vì không thể buộc người đang được coi là vô tội chứng minh mình vô tội. Do đó, bị cáo có quyền im lặng, không khai báo về hành vi phạm tội của mình. Tòa án không thể coi việc bị cáo không khai báo làm căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự khi buộc tội và quyết định hình phạt đối với bị cáo.
– Mọi nghi ngờ phải được giải thích và áp dụng pháp luật theo hướng có lợi cho bị cáo. Nếu có nghi ngờ về lỗi của bị cáo mà không thể bổ sung gì hơn được về chứng cứ thì phải tuyên là bị cáo vô tội chứ không đòi hỏi phải có căn cứ xác định bị cáo vô tội. Hay nói cách khác, trong giai đoạn xét xử mà không thể thu thập được chứng cứ chứng minh tội phạm, không thể kết luận được những nội dung chủ yếu quy định tại Điều 85 BLTTHS năm 2015 thì Tòa án không kết tội bị cáo.
– Bản án của Tòa án không được dựa trên giả định, phải có căn cứ, xác định, hợp lý, hợp pháp. Bản án kết tội phải là bản án có đủ các chứng cứ đã được xem xét tại phiên tòa, chứng minh được là bị cáo có tội. Lời nhận tội của bị can, bị cáo chỉ được coi là chứng cứ nếu phù hợp với các chứng cứ khác của vụ án (khoản 2 Điều 98 BLTTHS 2015); không được dùng lời nhận tội của bị can, bị cáo làm chứng cứ duy nhất để kết tội (khoản 3 Điều 98 BLTTHS 2015); Không được dùng làm chứng những tình tiết do người làm chứng, người bị hại trình bày, nếu họ không thể nói rõ hơn vì sao biết được tình tiết đó (khoản 2 Điều 91, 92 BLTTHS 2015). Trong nội dung bản án phải phân tích lý do mà HĐXX không chấp nhận những chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội, yêu cầu, đề nghị của Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa và những người tham gia tố tụng (Điều 260 BLTTHS 2015).
Thứ tư: Yêu cầu chất lượng bản án, quyết định.
Bản án của Tòa án là văn kiện pháp lý nhân danh Nhà nước xác định sự kiện có tội hay không có tội của bị cáo. Bản án có ý nghĩa thực hiện đồng thời chức năng của pháp luật hình sự là giáo dục phòng ngừa chung và phòng ngừa riêng.
Để đạt mục đích này, đòi hỏi bản án phải làm cho bị cáo “tâm phục, khẩu phục”, làm cho người dân thấy rằng quyết định của bản án là hệ quả tất yếu của việc phạm tội nếu bị cáo phạm tội hoặc luôn là bằng chứng minh oan cho bị cáo nếu bị cáo không phạm tội hoặc không chứng minh được việc phạm tội của bị cáo.
Theo đó, bản án phải phân tích đầy đủ, có căn cứ pháp lý và thực tiễn vững chắc, có lý lẽ thuyết phục, logic, thấu tình, đạt lý, hợp pháp, hợp lý, dễ hiểu, phải đánh giá một cách khách quan, công bằng, bình đẳng những chứng cứ buộc tội, chứng cứ không có tội, chứng cứ gỡ tội, chứng cứ xác định bị cáo có tội thì là tội gì, theo điểm, khoản, điều nào của BLHS, tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Nếu bị cáo không có tội thì bản án phải ghi rõ những căn cứ xác định bị cáo không có tội và việc giải quyết khôi phục danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của họ; đặc biệt, bản án phải phân tích lý do mà HĐXX không chấp nhận những chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội, yêu cầu, đề nghị của Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, bị hại, đương sự và người đại diện… (Điều 260 BLTTHS)
Thứ năm: Thực hiện phối hợp các nguyên tắc có liên quan đến nguyên tắc suy đoán vô tội.
Trong tố tụng hình sự có nhiều nguyên tắc khác nhau, nhưng các nguyên tắc này có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại lẫn nhau. Sẽ là sai lầm nếu chỉ thực hiện hay chỉ đề cao một nguyên tắc nào đó. Suy đoán vô tội là nguyên tắc thể hiện tính chất dân chủ và nhân đạo, có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ với các nguyên tắc: tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân; bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo; nguyên tắc xác định sự thật khách quan của vụ án; nguyên tắc đảm bảo hai cấp xét xử; nguyên tắc bảo đảm bình đẳng trước Tòa án[8]:
– Trong đó, nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân là nguyên tắc mang tính nền tảng, nguyên tắc suy đoán vô tội là sự thể hiện cụ thể và chi tiết của nguyên tắc này, thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội tức là thực hiện nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân.
– Trong quan hệ với nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị cáo thì nguyên tắc suy đoán vô tội là nền tảng, là sự thể hiện những bảo đảm pháp lý cho nguyên tắc này. Vi phạm quyền bào chữa ở chừng mực nhất định nào đó là vi phạm nguyên tắc suy đoán vô tội và ngược lại.  Việc thực hiện nguyên tắc bào chữa góp phần nâng cao nhận thức đúng đắn của nhân dân về vị trí của bị cáo trong tố tụng hình sự – họ chưa phải là người có tội.
– Thực hiện tốt nguyên tắc suy đoán vô tội sẽ là tiền đề để thực hiện nguyên tắc xác định sự thật của vụ án và ngược lại thực hiện tốt nguyên tắc xác định sự thật khách quan của vụ án giúp nguyên tắc suy đoán vô tội được thực thi trên thực tế.
– Thực hiện tốt nguyên tắc suy đoán vô tội sẽ đảm bảo cho việc tuân thủ nguyên tắc hai cấp xét xử và ngược lại.
– Nguyên tắc bình đẳng yêu cầu Tòa án phải bảo đảm tranh tụng, không thể coi trọng bên buộc tội hơn bên gỡ tội và ngược lại. Do đó, việc tuân thủ nguyên tắc suy đoán vô tội tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện nguyên tắc bình đẳng và ngược lại.
Do đó, để thực hiện tốt nguyên tắc suy đoán vô tội, đòi hỏi phải thực hiện phối hợp với các nguyên tắc cơ bản, có liên quan của tố tụng hình sự. Tóm lại, suy đoán vô tội là một nguyên tắc quan trọng của tố tụng hình sự, góp phần hạn chế các vụ án oan, sai nghiêm trọng. Đối với cơ quan Tòa án, nguyên tắc suy đoán vô tội lại cần phải được đặc biệt quan tâm và bảo đảm thực thi tốt trong thực tiễn để nâng cao chất lượng xét xử, đảm bảo phán quyết của Tòa án phải đúng pháp luật, bảo vệ công lý, bảo vệ các quyền con người, quyền công dân. Để thực hiện tốt nguyên tắc này, đặt ra yêu cầu phải thực hiện đồng thời, đồng bộ các giải pháp và thống nhất với các nguyên tắc cơ bản khác của tố tụng hình sự.

PHÍ THÀNH CHUNG (Tòa án nhân dân tp Hà Nội)

Nguồn: Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử (http://tapchitoaan.vn).

[1] TS. Nguyễn Thành Long, Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, 2011, tr. 57.
[2] Điều 15 Công ước chống tra tấn và các hình thức trừng phạt hay đối xử tàn ác, vô nhân đạo hoặc hạ thấp nhân phẩm (CAT, 1984).
[3] Điều 55(2)(b), 67(1)(g) quy chế Rome.
[4] Điều 82 quy chế Rome.
[5] Xem thêm: PGS.TS. Vũ Công Giao, Ths. Nguyễn Minh Tâm, Bảo đảm quyền được suy đoán vô tội theo tinh thần hiến pháp năm 2013, trong sách: Thực hiện các quyền Hiến định trong Hiến pháp năm 2013, Nxb Hồng Đức.
[6] Xem Nghị quyết số 743/2004/NQ-UBTVQH11 ngày 24/12/2004 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
[7] Xem thêm: PGS.TS. Nguyễn Hòa Bình, Những nội dung mới trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2016, tr. 33-34
[8] Xem thêm: TS. Nguyễn Thành Long, Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, 2011, tr. 77-84.